یبوست یکی از ناراحتیهای شایع نوزادان و کودکان است. به کاهش تعداد دفعات اجابت مزاج، دردناک شدن دفع و سفت شدن مدفوع یبوست گفته میشود. نوزادانی که هنگام دفع ناله میکنند یا فشار شدیدی به خود میآورند، اگر مدفوعشان نرم باشد، حتی اگر شکمشان دو یا سه روز کار نکرده باشد، احتمالاً مشکل یبوست ندارند. به خاطر داشته باشید که بسیاری از نوزادانی که فقط از شیر مادر تغذیه میکنند، دفع را هر یک یا دو هفته یک بار انجام میدهند.
یبوست در کودکان چیست؟
هر چند یبوست گاهی پیآمد ابتلا به بیماریهایی مانند هیرشپرونگ، فیبروز کیستیک و کمکاری غده تیروئید است، اما اکثر کودکان دچار یبوست از سلامت عمومی مناسبی برخوردار هستند. استفراغ، کاهش وزن، افزایش نیافتن مناسب وزن نوزاد، تب، نفخ، از دست دادن اشتها یا یبوست شدید از زمان تولد نشانههایی هشدار دهنده هستند که از ابتلا به بیماریهای جدی حکایت دارند.
اگر چیزی بدتر از یبوست داشتن وجود داشته باشد، مطمئنا مشاهده تقلای نوزاد ناتوان برای دفع است. یبوست نوزادان غالباً نتیجه تغییر غذا است، برای مثال هنگامی که تغذیه نوزاد از شیر مادر به شیر خشک یا از شیر خشک به غذاهای جامد تغییر داده میشود، احتمال کار نکردن شکم افزایش مییابد. دکتر مسعود صدرالدینی، فوق تخصص گوارش با بررسی دقیق وضعیت فیزیکی کودک شما به تشخیص علت یبوست در او میپردازند دکتر مسعود صدرالدینی پس از تعیین علت دقیق یبوست، بهترین روش درمان را برای حل این مشکل ارائه میدهند. درمانهای ارائه شده توسط دکتر صدرالدینی در مرحلهی نخست، تغییر در رژیم غذایی کودک و ارائهی یک برنامهی غذایی صحیح برای او و در صورت لزوم تجویز دارو برای درمان یبوست در نوزاد و کودک شما میباشد.
علل یبوست در کودکان
تلاش برای یافتن دلیل یبوست برای اکثر والدین کلافه کننده است. برخی والدین میدانند که مصرف بیش از حد شیر گاو، کم بودن فیبر در رژیم غذایی و نیاشامیدن مایعات کافی باعث یبوست میشود، اما چون بقیه فرزندانشان با داشتن رژیم غذایی مشابه دچار یبوست نمیشوند، سردرگم و گیج میشوند.
دیگر عامل اصلی یبوست علاوه بر رژیم غذایی انجام ندادن عمل دفع است. کودک غالباً پس از تجربه کردن یک دفع دردناک، مدفوع را نگه میدارد تا به خیال خود دیگر این تجربه ناخوشایند را تکرار نکند. به این ترتیب چرخه باطلی آغاز میشود که کودک به دلیل دردناک بودن دفع، مدفوع را نگه میدارد، مدفوع بزرگتر و سفتتر میشود، در نهایت اجابت مزاجی دردناک انجام میشود و دوباره چرخه از سر گرفته میشود.
بسیاری از والدین رفتارهای کودک در زمان نگه داشتن مدفوع را با تلاش و فشار آوردن برای خروج مدفوع اشتباه میگیرند. واقعیت این است که کودک عضلات را منقبض میکند و به خود میپیچد تا بتواند جلوی یک دفع دردناک را بگیرد.
رفتار نامناسب والدین هنگام آموزش روش استفاده از سرویس بهداشتی و خاطره ناخوشایند کودک نیز یکی از دلایل یبوست و کار نکردن شکم است.
غالباً یبوست در کودکان دارای نیازهای خاص و مبتلا به بیماریهایی چون اسپینا بیفیدا (مهره شکافدار)، سندرم داون و فلج مغزی دیده میشود. همچنین یبوست اثر جانبی بسیاری از داروها محسوب میشود.
نشانهها و علائم یبوست در کودکان
اگر احتمال میدهید که فرزندتان دچار یبوست شده است، وجود نشانههای زیر را بررسی کنید:
- کاهش تعداد دفعات دفع، به ویژه اگر شکم نوزاد به مدت سه روز یا بیشتر کار نکرده باشد و ناراحتی کودک کاملاً مشهود باشد.
- خشک و سفت بودن مدفوع و خروج دشوار آن نیز علامت یبوست است، صرف نظر از این که فاصله بین دو دفع چقدر باشد.
یبوست در کودکان چگونه تشخیص داده میشود؟
تشخیص یبوست در کودکان بر اساس مشاهده علائم و بررسی سابقهی حرکات روده انجام میشود. اگر کودک کمتر از سه بار در هفته دفع مدفوع داشته باشد یا مدفوع سفت، خشک و دردناک باشد، احتمال یبوست وجود دارد. علاوه بر این، کودک ممکن است هنگام دفع دچار درد یا ناراحتی شود و از رفتن به دستشویی اجتناب کند. پزشک ممکن است سوالاتی درباره رژیم غذایی، میزان آب مصرفی، فعالیت بدنی و داروهای مصرفی کودک بپرسد و در صورت نیاز معاینه فیزیکی انجام دهد تا سایر مشکلات احتمالی را بررسی کند. در موارد خاص، آزمایشهای بیشتر یا تصویربرداری نیز ممکن است توصیه شود.
چه زمانی باید برای یبوست کودک به پزشک مراجعه کرد؟
اگر یبوست کودک بیش از دو هفته ادامه پیدا کند یا با علائمی مانند درد شدید شکم، خون در مدفوع، کاهش وزن ناگهانی، استفراغ، یا تورم شکم همراه باشد، حتما باید به پزشک مراجعه شود. همچنین اگر کودک به دلیل درد یا ترس از دفع مدفوع از رفتن به توالت خودداری کند یا یبوست باعث بروز مشکلات رفتاری و خواب شده باشد، مراجعه به پزشک ضروری است. در مواردی که درمانهای خانگی موثر واقع نشوند یا یبوست مکرر و مزمن شود، پزشک با بررسی دقیقتر و انجام آزمایشهای لازم میتواند علت زمینهای را تشخیص داده و درمان مناسب را تجویز کند.
پیشگیری از یبوست در کودکان
برای جلوگیری از بروز یبوست در کودکان، توجه به رژیم غذایی و سبک زندگی اهمیت زیادی دارد. اولین قدم، فراهم کردن تغذیهای سرشار از فیبر مانند میوهها، سبزیجات و غلات کامل است که به نرم شدن مدفوع و حرکت روان روده کمک میکند. مصرف کافی آب و مایعات نیز برای پیشگیری از خشکی مدفوع ضروری است. تشویق کودک به فعالیت بدنی منظم میتواند عملکرد دستگاه گوارش را تقویت کند. همچنین ایجاد یک برنامه منظم برای رفتن به دستشویی و تشویق کودک به پاسخ دادن به احساس دفع مدفوع به موقع، از عوامل مهم پیشگیری هستند. در نهایت، محدود کردن مصرف غذاهای فرآوریشده و پرچرب نیز به سلامت روده کمک میکند و خطر یبوست را کاهش میدهد.
درمان یبوست نوزادان و کودکان
برای درمان اولیه یبوست نوزادان بزرگتر معمولاً یک یا دو بار در روز به آنها آب بیشتر یا آبمیوه پاستوریزه صددرصد خالص داده میشود. اضافه کردن شربت ذرت (کارا) یا دیگر شربتهای ذرت روشن یا تیره به بطری شیر خشک یکی از درمانهای متداول یبوست نوزادان است. چنانچه کودک به سویا حساسیت نداشته باشد، استفاده از فرمولاسیون سویا میتواند مفید باشد. داروهای مورد استفاده برای درمان یبوست کودکان و نوزادان کوچکتر معمولاً به کولاک، سوپ جو و استفاده هر از گاهی از شیاف گلیسیرین محدود میشود.
درمان غذایی یبوست
تغییر رژیم غذایی یکی از روشهای اصلی پیشگیری و درمان یبوست است. کاهش مصرف غذاهای ایجاد کننده یبوست مانند شیر گاو، موز، ماست، پنیر، هویج پخته و دیگر غذاهای با فیبر پایین مفید خواهد بود. شیر کم چرب و شیر سویا نیز باید جایگزین شیر گاو شود، چون نسبت به شیر گاو کمتر ایجاد یبوست میکنند.
افزایش فیبر رژیم غذایی نیز از یبوست جلوگیری میکند. هنگام خریداری مواد غذایی به محتویات درج شده روی بستهبندی آنها توجه کنید و محصولات کمچرب و با فیبر بالا تهیه نمایید. میوه و سبزی، به ویژه به صورت خام و پوست نکنده نیز انتخاب خوبی محسوب میشود. سبزیجات سرشار از فیبر مانند انواع لوبیا، (لوبیای سفید، چشمبلبلی، چیتی و قرمز)، سیب زمینی شیرین، نخود، شلغم و گوجه فرنگی خام به رفع یبوست کمک میکند.
سوپهای سبزیجات رقیق با فیبر بالا و ذرت بو داده نیز مشکل یبوست کودکان را حل میکند. اضافه کردن سبوس به رژیم غذایی، برای مثال برشتوک سبوسدار، مافین سبوسدار، گندم خرد شده، بیسکویت ساقه طلایی و نان گندم کامل نیز توصیه میشود.
افزایش مایعات نیز مهم است. کودک باید روزانه حداقل دو تا سه لیوان آب و مقداری آبمیوه بنوشد. آب سیب، گلابی و آلو و دیگر آبمیوههای با سوربیتول بالا انتخابهای مناسبی هستند، البته به شرط آن که پاستوریزه و کاملاً خالص باشند.
درمان های متداول یبوست
درمانهای متداول یبوست عبارت است از:
- پلی اتیلن گلیکول (میرالاکس)
- شیر منیزیم
- روغن معدنی
- دوکوزات
- عصاره سوپ جو
- سنوکوت
- بیزاکودیل
خروج مدفوع یا درمان یبوست شدید
چون توده سفت و بزرگی از مدفوع غالباً در راست روده کودک جمع میشود، مدفوع باید پیش از شروع رژیم غذایی مناسب و ادامه درمان خارج شود. این کار معمولاً با تنقیه کردن یا گذاشتن شیاف تحت نظارت متخصص اطفال انجام میشود. استفاده از مقدار زیادی روغن معدنی یا پلی اتیلن گلیکول نیز منجر به خروج مدفوع میشود.
در کل برای کودکان زیر ۱۸ ماه تحت نظارت و راهنمایی متخصص اطفال شیاف گذاشته میشود. بر روی کودکان بین ۱۸ ماه تا ۹ سال تنقیه با داروی مخصوص کودکان انجام میشود یا نیمی از شیاف دولکولاکس به کار برده میشود. برای کودکان بزرگتر تنقیه معمول انجام میشود یا شیاف کامل دولکولاکس استفاده میشود.
از تنقیه زیاد یا مصرف مداوم شیاف باید پرهیز شود و صرفاً در مواقع لزوم در صورت سه یا چهار روز کار نکردن شکم به عنوان راه نجات به آن روی آورده شود. در غیر این صورت مجبور میشوید مقدار داروی ملین را به مرور افزایش دهید.
تغییر رفتار
پس از نرم شدن مدفوع و منظم شدن اجابت مزاج باید تغییر رفتاری لازم ایجاد شود و کودک را به دفع منظم تشویق کنید. برای این کار یک یا دو بار در روز پس از صرف غذا از فرزندتان بخواهید حدود پنج دقیقه روی صندلی توالت بنشیند. زمان تلاش برای دفع و یا مصرف دارو را یادداشت کنید، و همکاری کودک را بدون پاداش نگذارید. هیچ گاه کودک را مجبور نکنید تا زمان دفع کردن روی صندلی توالت بنشیند.
عوارض یبوست
یبوست علاوه بر درد با شقاق (فیشر) مقعدی یا پاره شدن پوست اطراف راست روده (رکتوم)، خونریزی، هموروئید (بواسیر)، افتادگی راست روده و فشردگی و احتباس مدفوع همراه است. بیاختیاری دفع نیز یکی از پیآمدهای یبوست مزمن است که باعث ترشح ناخواسته مدفوع پس از احتباس حجم زیادی از مدفوع میشود.
اگر چه یبوست عارضهای مزمن است که درمان آن غالباً دشوار است، اما دفع دردناک مشکلی نیست که چارهای جز کنار آمدن با آن نباشد. رژیم غذایی مناسب و مداخلههای درمانی به مرور زمان مشکل یبوست را حل میکند و کودک میتواند عمل دفع را به راحتی انجام دهد.
نکته آخر
یبوست یکی از بیماری های شایع در کودکان و بزرگسالان است که این بیماری می تواند به دلایل مختلفی ایجاد شود. در صورتی که با این عارضه مواجهه هستید بهتر است از درمان های خودسرانه بپرهیزید و به متخصص گوارش جهت بررسی و درمان بیماری مراجعه نمایید زیرا به تعویق انداختن درمان یبوست می تواند عوارض جبران ناپذیری را برای فرد به همراه داشته باشد. برای کسب اطلاعات بیشتر به بهترین فوق تخصص گوارش در تهران مراجعه نمایید.
سوالات متداول
علائم رایج یبوست در کودکان شامل دفع کمتر از سه بار در هفته، مدفوع سفت و خشک، درد هنگام دفع، نفخ و شکم درد است.
یبوست جدی نیست اما اگر طولانیمدت باشد یا با علائم شدید همراه شود، میتواند منجر به مشکلاتی مانند بواسیر، خونریزی و درد شدید شود که نیاز به درمان پزشکی دارد.
مصرف میوههای پرفیبر مانند سیب و گلابی، سبزیجات تازه، غلات کامل و نوشیدن آب کافی به نرم شدن مدفوع و رفع یبوست کمک میکند.
سلام
دکتر جان دختر هفت ساله ی من در اثر خوردن گیلاس خشک شده دچار یبوست شدید و شقاق مقعد شده و بخاطر ترس و درد شدید ناشی از شقاق به زور و با گرفتن باسنش مانع دفع و اجابت مزاج خودش میشه بعد از حدودا هشت روز امروز بالاخره کمی مدفوع خیلی سفت و کلفت کرد و متوجه شدیم که مدفوعش حاوی تعداد زیادی هسته ی گیلاسه. الان هم هر دفعه بزور جلوی خودشو میگیره و اگرگه گاهی هم مدفوعی که میخواد بیرون بیاد چون خیلی سفت و کلفته و براش سخت و دردناکه ، با انگشتانش به درون مقعدش هل میده و نمیزاره بیرون بیاد و از ما هم میخواد که باسنشون بهم فشار بدیم تا مدفوعی نخواد که بیرون بیاد پیش دکتر هم رفتیم و سه روزه که شربت PEG بهش میدیم و همچنین پماد آنتی فیشر به مقعدش میزنیم و سه شیاف لاکستور ۱ گرم گیلیسیرین هم براش زده ایم ولی هنوز مدفوعش سفت و کلفت و سخته و با فشار و آنهمه داد و بیداد و سختی و دردناکی هم نمیتونه اجابت مزاج چندانی داشته باشه ، فقط تقریبا الان چهار ساعته که تقریبا هر نیم ساعت مدفوعی شامل سه چهار هسته ی گیلاس بیرون میده. بنظرتون چیکار باید کرد؟ ممنون از توجه و اختصاص زمان ارزشمندتون.
سلام.
بدون معاینه و دیدن بیمار امکان پاسخ دهی صحیح نمی باشد. لطفا برای هماهنگی و درمان بیماری بهتر است به صورت حضوری مراجعه نمایید.
سلام دخترم دوماه است هشت روزه شکمش کار نکرده یه روز بعد واکسن دوماهگی کار کرد دیگه بهدش یه هفته است که مدفوهگع نکرده ولی درد یا ناراحت ی ندارد سر حال است .چکار کنم دسشوی بکند؟
با سلام.دختر شانزده ماهه ی دارم که جدیدا دچار یبوست شده.هیچ تغییر غذایی در رژیمش صورت نگرفته.از شیاف گلیسرین استفاده کردم .از پودر پیدرولاکس هم استفاده کردم اما فایده ی نداشته.واقعا نمیدونم چیکار کنم.خیلی نگران هستم.ممنون میشم راهنمایی بفرمایید.با تشکر