زخم و خونریزی معده: علائم، علت و درمان

اگر از زخم معده رنج می‌برید، دکتر صدرالدینی، فوق تخصص گوارش، کبد و آندوسکوپی با بهترین و دقیق‌ترین روش‌های تشخیصی و درمانی آماده‌ی کمک به شما هستند. دکتر صدرالدینی برای درمان زخم معده، علت اصلی و زمینه‌ای که باعث بروز زخم شده است را برطرف می‌کند. زخم معده بر اثر آسیب به جداره‌ی داخلی معده ایجاد می‌شود و در 80 درصد از موارد علت بروز این آسیب، ابتلا به میکروب هلیکوباکتری است (H.Pylori). پس از بررسی وجود میکروب هیلوباکتری در دستگاه گوارش شما و یافتن علت واقعی زخم و خونریزی معده، دکتر صدرالدینی به ارائه‌ی بهترین برنامه‌ی درمانی و رژیم غذایی به شما می‌پردازند. خطر تبدیل این زخم به سرطان بخصوص در افراد بالای 40 سال شایع‌تر است، بنابراین لزوم تشخیص به موقع برای جلوگیری از سرطان، پیگیری کامل درمان و اطمینان از بهبودی با تکرار آندوسکوپی دو ماه بعد از آندوسکوپی اول لازم می‌باشد.

زخم معده یک ضایعه یا شکاف در سطح جداره‌ی داخلی معده یا همان غشای مخاطی معده است. این بیماری در واقع یک زخم باز است که بسیار به آرامی خوب می‌شود. در تمامی نقاط بدن ما ممکن است زخم‌هایی ایجاد شود، اما در اغلب موارد این زخم‌ها در جداره‌ی داخلی دستگاه گوارش شکل می‌گیرند. زخم‌های داخل معده موجب بروز درد و گاها خونریزی می‌شوند. زخم معده گاهی با نام زخم گوارشی نیز نامیده می‌شود.

زخم معده می‌تواند بر اثر علل مختلفی بروز کند. اما نهایتا این بیماری بر اثر عدم تعادل بین مایعات گوارشی تحریک کننده و خنثی‌ساز در معده ایجاد می‌شود. سه مورد از شایع‌ترین علل بروز زخم معده عبارتند از:

•  عفونت میکروبی معده با باکتری هلیکوباکتر پیلوری
• استفاده از مسکن‌های ضدالتهاب غیراستروئیدی مانند آسپرین، ایبوبروفن، ناپروکسن و غیره
• تولید بیش از حد اسید در معده توسط تومورهای گاسترینوما (تومورهایی که حاوی سلول‌های تولید کننده اسید هستند و موجب افزایش میزان تولید اسید در معده می‌شوند)

• استرس طولانی ‌مدت: استرس به تنهایی باعث زخم معده نمی‌شود اما می‌تواند با افزایش تولید اسید معده و کاهش جریان خون در دستگاه گوارش، التهاب را تشدید کرده و روند بهبود زخم را کندتر کند.استرس به تنهایی باعث این مشکل نمی‌شود اما می‌تواند با افزایش تولید اسید معده و کاهش جریان خون در دستگاه گوارش، التهاب را تشدید کرده و روند بهبود زخم را کندتر کند.
• سبک زندگی نامناسب: مصرف سیگار، الکل و نوشیدنی‌های حاوی کافئین می‌تواند دیواره معده را حساس‌تر کرده و میزان اسید معده را افزایش دهد. این عوامل علاوه بر تحریک معده، روند ترمیم زخم را نیز کند می‌کنند.
• تغذیه نامناسب: مصرف بیش از حد غذاهای چرب، سرخ ‌شده و ادویه‌دار می‌تواند علائم این بیماری را تشدید کند. هرچند این مواد عامل اصلی ایجاد زخم نیستند، اما می‌توانند شرایط معده را بدتر کرده و باعث التهاب و تحریک بیشتر شوند

زخم معده در اغلب موارد بر اثر عفونت ناشی از میکروب هلیکوباکتری ایجاد می‌شود. این باکتری موجب عفونت مخاط داخلی معده و نهایتا شکل‌گیری زخم می‌شود. تا زمانی که میکروب هلیکوباکتری در معده از بین نرود، تاثیرات تخریبی آن ادامه دارند و شما از علائم ناشی از آن رنج می‌برید.

اغلب افراد تصور می‌کنند که زخم معده ناشی از تولید بیش از حد اسید معده است. اما باید در نظر داشته باشید که کاهش اسید معده نیز می‌تواند علائم مشابهی را ایجاد کند. کاهش میزان اسید معده، شما را در برابر ابتلا به میکروب هلیکوباکتری حساس‌تر می‌کند و شما بیشتر مستعد عفونت میکروبی خواهید بود چرا که این میکروب در محیطی که کمتر اسیدی باشد بهتر دوام می‌آورد. بنابراین افرادی که به میکروب هلیکوباکتری مبتلا هستند، به احتمال زیاد میزان اسید معده‌ی کمتری دارند. در هر حال، میزان تولید اسید در معده‌ی شما چه کم و چه بیش از حد باشد، زخم معده علائم زیر را در شما ایجاد می‌کند:

• دل درد یا معده درد – دل درد یا معده درد بر اثر تولید بیش از حد اسید و یا ابتلا به میکروب هلیکوباکتری می‌باشد. این میکروب موجب التهاب جداره‌ی داخلی معده و روده‌ی کوچک و در نتیجه احساس درد شکمی می‌شود. درمان معده درد توسط دکتر مسعود صدرالدینی انجام می‌شود.
• ترش کردن (سوزش معده یا سوزش سردل) – این مورد بر اثر تولید بیش از حد اسید معده یا ابتلا به میکروب هلیکوباکتری ایجاد می‌شود.
• نفخ – در صورتی که میزان تولید اسید معده کاهش پیدا کند، هضم غذا برای معده مشکل می‌شود و کارایی معده کم می‌شود. این مسئله باعث می‌شود که غذا برای مدت طولانی‌تری در معده باقی بماند که این موضوع موجب تشکیل گاز معده و نفخ و همچنین موجب ایجاد احساس سوزش در معده و مری می‌شود.
• آنمی (کم خونی) – ممکن است بر اثر خونریزی از زخم معده، شخص دچار کم‌خونی یا آنمی شود.
• درد و سوزش قفسه سینه – تولید کم یا بیش از اندازه‌ی اسید در معده می‌تواند باعث احساس درد در قفسه سینه شود. عفونت با میکروب هلیکوباکتری نیز موجب التهاب معده می‌شود و سیگنال‌های عصبی که در واقع از معده صادر می‌شوند ممکن است در قفسه سینه احساس شوند.
• بوی بد دهان – میکروب هلیکوباکتری موجب تولید آمونیاک می‌شود که تولید بوی بدی می‌کند.
• حالت تهوع – حالت تهوع معمولا همراه با سوزش سر دل (ترش کردن یا سوزش معده) است که این مسئله نیز ناشی از تولید کم و یا بیش از اندازه‌ی اسید معده است.
• کاهش وزن– هضم نامناسب غذا می‌تواند باعث کاهش وزن بیمار شود.

علائم نادر زخم معده

برخی از علائم ناشی از زخم معده می‌تواند بسیار خطرناک بوده و جان فرد را تهدید کند و بنابراین لازم است با مشاهده این علائم فورا به پزشک مراجعه کنید. البته این علائم در موارد نادری بروز می‌کنند اما جدی بوده و نباید نادیده گرفته شوند، این علائم عبارتند از:

• درد بسیار شدید شکمی
• وجود خون در مدفوع (خون ممکن است به رنگ قرمز یا بسیار تیره رنگ و سیاه باشد)
• بالا آوردن خون و یا وجود تکه‌های سیاه رنگ مانند قهوه در استفراغ

بیشتر بخوانید: درمان سرطان معده

برخی عوامل خاص، ریسک ابتلا به زخم معده را افزایش می‌دهند. این عوامل عبارتند از:

• ابتلا به عفونت میکروب هلیکوباکتری
• داشتن سن بالای 40 سال
• ابتلا به بیماری‌های کبد، کلیه و شش
• مصرف الکل
• مصرف دخانیات
• استفاده بلند مدت از داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی مانند استامینوفن، مورتین و آسپرین
• داشتن بیماری یا درد شدید

درد زخم معده به کجا می‌زند؟

از مهم‌ترین نشانه‌های زخم معده می‌توان به درد در ناحیه معده و سوءهاضمه اشاره کرد. فرد احساسی شبیه به سوزش یا گاز گرفتن در معده دارد که بین استخوان سینه و ناف حس می‌شود. بسیاری از افراد گزارش می‌دهند که پس از خوردن غذا یا مصرف داروهای ضد اسید، شدت درد کاهش پیدا می‌کند. اگر تولید اسید معده بیش از حد افزایش یابد، درد بیشتری بین وعده‌های غذایی و در طول شب احساس می‌شود. این حالت ممکن است باعث کاهش اشتها شده و فرد تمایلی به خوردن غذا نداشته باشد.

روش‌های تشخیص زخم معده

تشخیص زخم معده با استفاده از روش‌های مختلفی انجام می‌شود که پزشک بر اساس علائم بیمار، مناسب‌ترین روش را انتخاب می‌کند.

روش تشخیص	توضیحات
معاینه بالینی و بررسی علائم	پزشک با پرسیدن درباره علائمی مانند درد معده، سوزش، سوءهاضمه و تغییرات در اشتها، اطلاعات اولیه را جمع‌آوری می‌کند.
آزمایش تنفس اوره	در این روش، بیمار یک محلول مخصوص حاوی اوره مصرف می‌کند. اگر باکتری هلیکوباکتر پیلوری در معده وجود داشته باشد، آن را تجزیه کرده و گاز دی‌اکسید کربن تولید می‌شود که از طریق تنفس بیمار اندازه‌گیری می‌شود.
آزمایش خون	این آزمایش وجود آنتی‌بادی‌های مرتبط با هلیکوباکتر پیلوری را بررسی می‌کند. اگرچه این روش می‌تواند نشان‌دهنده عفونت باشد، اما برای تشخیص دقیق زخم معده کافی نیست.
آزمایش مدفوع	این تست برای تشخیص وجود باکتری هلیکوباکتر پیلوری یا بررسی خون مخفی در مدفوع استفاده می‌شود که می‌تواند نشانه خونریزی ناشی از زخم معده باشد.
آندوسکوپی دستگاه گوارش	در این روش، یک لوله انعطاف‌پذیر دارای دوربین از طریق دهان وارد معده می‌شود تا پزشک بتواند داخل معده و دوازدهه را بررسی کند. در صورت لزوم، نمونه‌برداری (بیوپسی) نیز انجام می‌شود.
تصویربرداری با اشعه ایکس (بلع باریوم)	بیمار مایعی حاوی سولفات باریم می‌نوشد که باعث می‌شود دیواره معده در تصاویر اشعه ایکس واضح‌تر دیده شود و پزشک بتواند زخم‌های احتمالی را بررسی کند.

برای آن که تشخیص ابتلا به زخم معده به طور قطعی تایید شود، پزشک در ابتدا از شما می‌خواهد که داروهای مسدود‌کننده‌ی اسید معده را برای مدت مشخصی مصرف کنید تا مشخص شود که علائم شما بهبود پیدا می‌کند یا خیر. همچنین ممکن است پزشک انجام آندوسکوپی فوقانی  را برای شما تجویز کند. برای انجام آندوسکوپی، یک لوله‌ی بسیار باریک و بلند که دارای منبع نوری و دوربین می‌باشد از طریق دهان و سپس مری، وارد معده و روده‌ی کوچک می‌شود و سپس پزشک با نگاه کردن به تصاویر ارسالی از آندوسکوپ که روی مانیتور نمایش داده می‌شوند، به دنبال علائم زخم در مری، معده و روده‌ی کوچک می‌گردد.

در صورتی که پزشک مشکوک باشد که زخم معده‌ی شما بر اثر ابتلا به میکروب هلیکوباکتری ایجاد شده است، انجام تست مخصوص هلیکوباکتری را نیز تجویز می‌کند. در صورتی که نتیجه‌ی این تست مثبت باشد، پزشک برای از بین بردن میکروب برای شما آنتی‌بیوتیک تجویز می‌کند.

روش درمان زخم معده به علت ایجاد کننده‌ی این مشکل بستگی دارد. در صورتی که علت بروز زخم معده، عفونت با میکروب هلیکوباکتری نباشد ، پزشک معالج شما به احتمال زیاد داروهای آنتی اسید یا داروهای دیگری را تجویز می‌کند. داروهای مهارکننده‌ی پمپ پروتون (PPIs) و داروهای آنتاگونیست گیرنده‌ی هیستامین (H2)، از جمله داروهای پرکاربردی هستند که پزشکان معمولا برای بهبودی علائم ناشی از زخم معده تجویز می‌کنند.

داروهای مهار کننده‌ی پمپ پروتون

• اسموپرازول (نکسیوم)
• لانزوپرازول (پریواسید)
• امپرازول (پریلوسک)
• پنتوپرازول (پروتونیکس)
• رابپرازول (آسیفِکس)

داروهای آنتاگونیست گیرنده‌ی هیستامین (H2)

• سایمتیدین (تاگامت)
• فاموتیدین (پپسید)
• نیزاتیدین (اکسید)
• رانیتیدین (زانتک)

در صورتی که علت بروز زخم معده، ابتلا به عفونت میکروب هلیکوباکتری باشد، پزشک داروهای آنتی‌بیوتیک را تجویز می‌کند. بسیار مهم است که داروهای آنتی بیوتیک را دقیقا طبق تجویز پزشک مصرف کنید و در غیر این صورت احتمال بازگشت عفونت وجود خواهد داشت. در اغلب موارد پزشک ترکیبی از دو آنتی‌بیوتیک را برای یک دوره 14 روزه تجویز می‌کند. برخی از داروهای آنتی‌بیوتیکی که ممکن است تجویز شوند عبارتند از:

• آموکسی سیلین
• کلاریترومایسین
• مترونیدازول
• تتراسایکلین

درمان‌های طبیعی و خانگی

همچنین برخی درمان‌های خانگی و موارد مفید وجود دارند که به بهبود علائم شما کمک می‌کنند و موجب می‌شوند که زخم معده زودتر خوب شود.

فلاونوئیدها‌

غذاها و نوشیدنی سرشار از فلاونوئید عبارتند از:

• دانه‌های سویا
• حبوبات
• انگور قرمز
• کلم
• کلم بروکلی
• انواع سیب
• انواع توت
• انواع دمنوش گیاهی (به خصوص چای سبز)

• عصاره یا شربت شیرین بیان

• پروبیوتیک‌ها

غذاها و نوشیدنی سرشار از پروبیوتیک عبارتند از:

• دوغ
• ماست
• میسو
• کیمچی

• عسل
• سیر
• گیاه کِرانبِری (قره قاط)
• میوه‌ها، سبزیجات و غلات سبوس دار

رژیم غذایی شما باید سرشار از میوه‌ها، سبزیجات و غلات سبوس دار (غلات کامل) باشد. این مواد غذایی نه تنها برای سلامت عمومی شما مفید هستند بلکه با رساندن ویتامین‌ها و مواد مغذی لازم به بدن شما کمک می‌کنند تا زخم را هر چه سریعتر بهبود دهد و بافت‌های آسیب‌دیده را بازسازی کند.

غذاهایی که باید از خوردن آن پرهیز کنید

برای کاهش درد معده از خوردن غذاهای زیر پرهیز کنید:

• قهوه، حتی از نوع بدون کافئین
• نوشیدنی‌های گازدار
• فلفل و غذاهای تند
• غذاهای فرآوری شده
• گوشت سرخ شور یا نمک سود شده
• غذاهایی که بسیار سرخ شده‌اند
• شیر و الکل

در صورتی که برای درمان بیماری های معده مانند این عارضه اقدام نکنید، وضعیت شما رفته رفته شدید‌تر و بدتر می‌شود و می‌تواند موجب بروز عوارض جدی از جمله موارد زیر شود:

•           پیشرفت زخم و سوراخ شدن معده

•           درد‌های بسیار شدید

•           خونریزی داخلی- در صورتی که میزان خونریزی کم باشد منجر به آنمی می‌شود اما خونریزی‌های شدید نیاز به بستری کردن بیمار و تزریق خون دارند. در اغلب مواردی که خونریزی شدید است، از دست رفتن خون زیاد موجب داشتن استفراغ خونی یا سیاه و همچنین خون در مدفوع (به رنگ قرمز یا سیاه) می‌شود.

•           شکل‌گیری جای زخم (تشکیل بافت اضافی در جای زخم) – مانند هر زخم دیگری در بدن، ممکن است در جای زخم‌های معده نیز بافت اضافی تشکیل شود. تشکیل این بافت‌های اضافی می‌تواند باعث شود که غذا در روده‌های کوچک مسدود شود و شما اغلب اوقات احساس سیری کنید و نهایتا وزنتان به شدت کاهش پیدا کند.

در حال حاضر هیچ واکسن مخصوصی برای پیشگیری از زخم معده وجود ندارد. از آنجایی که بسیاری از افراد بدون ابتلا به عفونت ناشی از میکروب هلیکوباکتری، به این بیماری دچار می‌شوند، تعیین علت اصلی بروز زخم معده می‌تواند کار بسیار دشواری باشد. شما می‌توانید با انجام کارهای زیر، تا حدود بسیار زیادی خطر ابتلا به این عارضه را کاهش دهید و یا در صورت ابتلا به زخم معده، علائم ناشی از آن را بهبود دهید:

•           از کشیدن سیگار خودداری کنید.

•           داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی (مانند استامینوفن، آسپرین و ایبوبروفن) را تنها در حد تعادل مصرف کنید و در مصرف آن زیاده روی نکنید.

•           میزان مصرف الکل خود را بسیار محدود کنید.

سخن پایانی

زخم معده یک مشکل گوارشی شایع است که می‌تواند به دلایل مختلفی مانند عفونت با هلیکوباکتر پیلوری، مصرف داروهای ضدالتهابی، استرس و سبک زندگی ناسالم ایجاد شود. تشخیص به‌موقع و رعایت توصیه‌های پزشکی، نقش مهمی در کنترل علائم و جلوگیری از عوارض جدی دارد. با تغییر عادات غذایی، پرهیز از مصرف مواد محرک و پیگیری درمان مناسب، می‌توان علائم را کاهش داد و روند ترمیم معده را تسریع کرد. اگر علائمی مانند درد مداوم معده یا خونریزی گوارشی دارید، بهتر است هرچه زودتر به پزشک مراجعه کنید.

سوالات متداول