کیسه صفرا کیسه ای کوچک به شکل گلابی است و چند سانتی متر طول دارد. صفرا درست در زیر کبد، زیر قفسه سینه سمت راست قرار می گیرد و توسط لوله های کوچکی به نام مجاری صفراوی به روده و کبد متصل می شود. مجاری صفراوی صفرا را حمل می کنند. صفرا حاوی آب، کلسترول، فسفولیپیدها و مواد شیمیایی برای کمک به هضم (اسیدهای صفراوی) و همچنین مواد زائد برای دفع از طریق روده مانند بیلی روبین است که در کیسه صفرا ذخیره می شود و هنگام خوردن غذا در امتداد مجاری صفراوی به روده آزاد می شود. نقش مهمی در کمک به هضم چربی در بدن دارد. صفرا به عنوان یک شوینده عمل می کند و چربی غذا را در روده به قطرات بسیار ریز تجزیه می کند تا جذب شود. همچنین این امکان را برای بدن شما فراهم می کند که ویتامین های محلول در چربی A، D، E و K را از مواد غذایی عبوری از روده شما جذب کند. البته آنها واقعاً سنگ نیستند بلکه مواد جامدی هستند که در کیسه صفرا که ارگانی (عضوی) است در بدن در زیر کبد، شکل میگیرند. تا زمانی که مجرای صفراوی مسدود نشده باشد شما حتی متوجه نخواهید شد که این مواد وجود دارند، در صورت انسداد مجرای صفراوی شما درد را احساس خواهید کرد و سریعاً باید نسبت به درمان اقدام نمایید.
متخصص گوارش، کبد و آندوسکوپی برای افرادی که علائمی همچون درد در ناحیه شکم و روده که باعث احساس ناراحتی در بیمار میشود، زرد شدن رنگ پوست و سفیدی چشم و تب بالا همراه با لرز را دارند، مراجعه به پزشک و تشخیص علت آن را الزامی میداند؛ زیرا اینها میتوانند علائم وجود سنگ کیسه صفرا باشند و ممکن است بسیار هم خطرناک باشند.
اگر علائم و نشانههای وجود سنگهای صفراوی دیده شد شما میتوانید اقدامات درمانی را آغاز کنید اما بیشتر مردم که سنگ صفراوی دارند ولی علائم و نشانههایی در آنها دیده نمیشود نیازی به انجام اقدامات درمانی هم ندارند.
کیسه صفرا و سنگ کیسه صفرا چیست؟
سنگهای کیسه صفرا مایعات گوارشی سختشده هستند که در کیسه صفرا شکل میگیرند. کیسه صفرا یک عضو کوچک از بدن است که به شکل گلابی بوده و در سمت راست شکم درست در زیر کبد قرار دارد. کیسه صفرا مایعات گوارشی را که به آن مایع صفراوی گفته میشود در خود نگه داشته و آن را در روده کوچک ترشح میکند.
ابعاد سنگهای کیسه صفرا میتواند به کوچکی دانههای شن و ماسه تا بزرگی یک توپ گلف باشد. در کیسه صفرای برخی افراد فقط یک سنگ شکل میگیرد در حالی که ممکن است در برخی دیگر تعداد زیادی سنگ شکل بگیرد.
علائم سنگ کیسه صفرا
بسیاری از افراد با سنگهای صفراوی بدون علائم زندگی میکنند و تا زمانی که سنگها در آزمایشهایی که به دلیل دیگری انجام میشود ظاهر نشوند، از داشتن آن بیاطلاع هستند. سنگهای کیسه صفرا ممکن است علائم و نشانههایی نداشته باشند. اگر این سنگها در مجرای کیسه صفرا جمع شوند و باعث انسداد آن شوند ممکن است برخی از علائم زیر ایجاد شود:
- درد ناگهانی، سریع و تشدید شونده در قسمت بالای سمت راست شکم
- درد ناگهانی، سریع و تشدید شونده قسمت مرکزی شکم درست در زیر جناق سینه
- درد در پشت و بین شانهها
- درد در شانه سمت راست
درد ناشی از سنگ کیسه صفرا ممکن است از چند دقیقه تا چند ساعت ادامه یابد.
شایع ترین علائم سنگ کیسه صفرا چیست؟
شایع ترین علامت سنگ کیسه صفرا درد در ناحیه شکم است که به قولنج صفراوی معروف است. این دردی است که معمولا بین یک تا پنج ساعت (اما گاهی تا هشت ساعت) طول می کشد که می تواند از سوء هاضمه خفیف یا ناراحتی تا درد شدید متغیر باشد. ممکن است آن را احساس کنید:
در مرکز شکم بین استخوان سینه و ناف
- درست در زیر دنده های راست با درد شدیدی که به پهلو یا تیغه شانه گسترش می یابد.
- علائم دیگر ممکن است شامل حالت تهوع، استفراغ یا تعریق بیش از حد باشد.
سنگ کیسه صفرا چگونه تشخیص داده می شود؟
سنگ های صفراوی بدون علامت اغلب به طور تصادفی در طی بررسی شرایط نامرتبط یافت می شوند. اگر علائمی دارید و مشکوک به سنگ کیسه صفرا هستید، پزشک عمومی از شما در مورد علائمی که تجربه می کنید می پرسد و ممکن است شکم شما را معاینه کند تا ببیند آیا کبد یا کیسه صفرا شما حساس است یا بزرگ شده است. آزمایش خون معمولاً آزمایشات بعدی است که پزشک عمومی شما انجام خواهد داد.
یک نمونه خون توسط پزشک گرفته می شود و برای تجزیه و تحلیل ارسال می شود. این آزمایشهای خون به دنبال علائم عفونت یا التهاب هستند. آزمایشهای خون اضافی که به عنوان تستهای عملکرد کبد (LFTs) شناخته میشوند نیز انجام میشوند و نشانههای التهاب، انسداد مجاری صفراوی و آسیب به کبد را بررسی میکنند. کبد مواد شیمیایی زیادی تولید می کند که وارد جریان خون می شوند. اگر کبد شما ملتهب باشد یا اگر مجاری صفراوی که صفرا را از کبد حمل می کنند مسدود شده باشد، می توانند تغییر کنند. در مورد سنگ های صفراوی مشکوک، معمولا سطوح بالای آلکالین فسفاتاز (ALP)، گاما گلوتامیل ترانسفراز (GGT) و بیلی روبین سرم مشاهده می شود.
اگر نتیجه غیرطبیعی یا سابقه بالینی قوی دارید (سابقه خانوادگی سنگ کیسه صفرا، جراحی قبلی کیسه صفرا یا عوامل خطرزا برای سنگ کیسه صفرا دارید)، پزشک عمومی شما را برای آزمایشات بیشتر، مانند سونوگرافی، ارجاع می دهد.
علل سنگ کیسه صفرا
دلیل تشکیل شدن سنگهای کیسه صفرا مشخص نیست. پزشکان تصور میکنند که ممکن است عوامل زیر باعث ایجاد این سنگها شوند:
- مایع صفرا حاوی مقادیر زیادی کلسترول شده باشد.
- مایع صفرا حاوی مقادیر زیادی بیلیروبین باشد. بیلیروبین ماده شیمیایی است که وقتی هموگلوبینهای قرمز خون شکسته میشود تولید میشوند. بیماریهای خاصی باعث میشوند که کبد مقادیر زیادی بیلیروبین تولید کند.
- کیسه صفرا به صورت کامل تخلیه نشود.
انواع سنگهای کیسه صفرا
انواع سنگهای کیسه صفرا که ممکن است تشکیل شوند عبارتند از:
- سنگهای کلسترولی: شایعترین نوع سنگ کیسه صفرا به نام سنگ کلسترولی شناخته میشوند و اغلب زردرنگ هستند. این سنگها غالباً از کلسترولهای نامحلول تشکیل شدهاند اما حاوی مواد دیگری نیز هستند.
- سنگهای کیسه صفرا رنگدانهای: این رنگدانهها قهوهای تیره یا مشکی هستند و زمانی که مایع صفراوی حاوی مقادیر زیاد بیلیروبین باشد تشکیل میشوند.
تشخیص سنگ کیسه صفرا
آزمایشها و فرایندهایی که برای تشخیص کیسه صفرا به کار برده میشوند عبارتند از:
- آزمایشهایی برای عکسبرداری از کیسه صفرا: پزشک شما ممکن است اولتراسوند شکم و سی تی اسکن را تجویز نماید.
- آزمایشهایی برای بررسی وجود سنگ صفرا در مجرای صفراوی: در این آزمایش از رنگ مخصوصی برای مشخص شدن مجرای صفراوی در عکسها استفاده میشود تا پزشک بتواند تشخیص دهد که آیا سنگهایی در مجرای صفراوی وجود دارد یا نه. این آزمایشها شامل ایمینودیاستیک اسید (HIDA)، عکسبرداری رزونانس مغناطیسی (ام آر آی) یا کلانژیوپانکراتوگرافی رتروگراد آندوسکوپیک (ERCP) میشود. سنگهای صفراوی مشخص شده در آزمایش ERCP را میتوان در حین انجام این فرایند از بین برد.
- آزمایش خون برای تشخیص عوارض: با انجام آزمایش خون عفونتها، زردی، پانکراتیت یا مشکلات دیگر که به واسطه ایجاد سنگهای صفراوی شکل میگیرند مشخص میشود.
درمان سنگهای صفراوی که علائم و نشانههای آنها دیده میشود
اگر سنگ کیسه صفرا به طور اتفاقی کشف شده است و مشکل ساز نیست، اغلب توصیه می شود آنها را به حال خود رها کنید. در این مورد، پزشک شما ممکن است بخواهد قبل از در نظر گرفتن درمان، برای مشاهده پیشرفت آنها بررسی شود.
برخی از افراد ممکن است یک حمله خفیف کولیک صفراوی داشته باشند و مشکل دیگری نداشته باشند، در حالی که برخی دیگر مشکلات مداوم دارند. ممکن است برای شما مسکن تجویز شود که در صورت تجربه حمله می توانید از آنها برای کنترل علائم استفاده کنید.
از بدتر شدن علائم آگاه باشید
انتظار برای مشاهده اینکه آیا علائم بعدی ایجاد می شود بسیار رایج و بی خطر است، اما باید مراقب هر گونه وخامت وضعیت خود باشید و علائم را به متخصص گوارش خود گزارش دهید. اگر علائم شما ادامه یابد، پزشک توصیه می کند که برای درمان ارجاع شوید.
گزینههای درمانی برای از بین بردن سنگهای صفراوی عبارتند از:
- عمل جراحی برداشتن کیسه صفرا (کوله سیستکتومی): از آنجا که سنگهای صفراوی مرتباً تشکیل میشوند، پزشک ممکن است برای از بین بردن سنگهای صفراوی به وسیله انجام یک عمل جراحی کیسه صفرای شما را بردارد. وقتی به کمک عمل کیسه صفرا ، کیسه صفرا شما برداشته شد جریان مایع صفرا به جای اینکه در کیسه صفرا ذخیره شود مستقیماً از کبد به روده کوچک ریخته میشود. شما برای ادامه حیات به کیسه صفرا نیاز ندارید و برداشتن کیسه صفرا تأثیری در توانایی شما در هضم غذا ندارد اما میتواند باعث ایجاد اسهال آن هم به صورت موقتی شود.
- استفاده از دارو برای حل کردن و از بین بردن سنگهای صفراوی: داروهای خوردنی برای حل کردن سنگهای صفراوی مصرف میشود اما ممکن است از بین رفتن این سنگها ماهها و سالها طول بکشد و در برخی موارد هم ممکن است دارودرمانی نتیجه ندهد.
پیشگیری از سنگ کیسه صفرا
شما میتواند با رعایت موارد زیر احتمال تشکیل سنگهای صفراوی را کاهش دهید:
- وعدههای غذایی را از قلم نیندازید: سعی کنید مطابق برنامه روزانه خود غذا بخورید. صرفنظر از وعدههای غذایی یا روزه گرفتن میتواند احتمال تشکیل سنگهای صفراوی را افزایش دهد.
- به تدریج وزن کم کنید: کاهش سریع و یکباره وزن میتواند احتمال شکلگیری سنگهای صفراوی را افزایش دهد. سعی کنید در هفته نیم کیلو تا یک کیلو وزن کم کنید.
- وزن سالم و متعادل خود را حفظ کنید: اضافه وزن و چاقی میتواند احتمال تشکیل شدن سنگهای صفراوی را افزایش دهد. زمانی که به وزن متعادل رسیدید سعی کنید با رعایت رژیم غذایی سالم و ورزش آن را حفظ کنید.
رژیم غذایی مناسب کیسه صفرا
مصرف غذاهای سالم زیر میتواند به سلامت کیسه صفرای شما کمک کند، البته رژیم غذایی سالم برای همه بدن مفید است:
- میوه و سبزیجات تازه
- غلات کامی (نان سبوسدار، برنج قهوهای، جو، غلات سبوس)
- گوشت بدون چربی، مرغ و ماهی
- مصرف لبنیات کمچرب
غذاهایی که در صورت وجود بیماریهای مرتبط با کیسه صفرا باید از خوردن آنها اجتناب کرد
تحقیقات نشان میدهد که بسیار از علائم بیماریهای کیسه صفرا با خوردن غذاهای مدرن غربی که کربوهیدرات و چربیهای اشباع زیادی دارند ایجاد میشود.
اگر شما نشانهها و علائم وجود سنگهای صفراوی را دارید به این دلیل است که کیسه صفرا سعی دارد با فشار، برخی از این سنگها را دفع کند که باعث انسداد جریان مایع صفراوی انباشته شده در کیسه صفرا میشود. فشار برای باز کردن مسیر افزایش مییابد و همین امر باعث آسیب میشود. اگر شما غذاهای چرب مصرف کنید این فشار افزایش مییابد.
با تغییر رژیم غذایی سنگهایی که در حال حاضر در کیسه صفرا جمع شدهاند از بین نمیروند اما مصرف غذای سالم، مصرف متعادل مواد غذایی متنوع و کاهش مصرف چربیهای اشباع و غذاهای پرکلسترول میتواند باعث کاهش علائم شود.
سعی کنید مصرف غذاهای چرب را در رژیم غذایی خود محدود کنید:
- غذاهای سرخکردنی
- غذاهای فراوریشده (دونات، شیرینی، کوکی)
- محصولات لبنی تولید شده از شیر کامل (پنیر، بستنی، کره)
- گوشت قرمز چرب
همچنین از رژیم غذایی کمکالری پیروی کنید. اگر شما چاق بوده یا دچار اضافه وزن هستید تلاش کنید تدریجاً وزن خود را نیم کیلو تا یک کیلو در هفته کاهش دهید و آن را با پیروی از یک رژیم غذایی متعادل و ورزش حفظ نمایید. همیشه تحت نظارت پزشک رژیم بگیرید.
منبع: